środa, 30 stycznia 2019

Dom Heinego

Kamienica przy ul. Iłżeckiej 45 zwana Domem Heinego,
na akwareli Jana Fazanowicza z okresu II wojny światowej, gdy mieścił się w niej Judenrat.
 Zbiory MHA w Ostrowcu Św.

wtorek, 29 stycznia 2019

Smołopap - Fabryka Krongoldów

Przy obecnej ulicy żabiej (w czasach PRL ul. H. Sawickiej a jeszcze wcześniej ul. Ignacego Daszyńskiego) funkcjonowała wytwórnia smarów i tektury smołowej „Smołopap” przed wojną należącą do braci Chaskiela i Jonasza Krongoldów. Byli oni również właścicielami jednej z pięciu przedwojennych garbarni, która jednak splajtowała w 1930 e. Lepiej powodziło się Smołopapowi, który był zaliczany do wiodących zakładów branży chemicznej w przedwojennym Ostrowcu Świętokrzyskim (razem z wytwórnią świec i mydła Rozencwajga, Blumenfelda i Rozenmana oraz fabryką mydła i pasty do butów Bedermana [Lederman?]). Fabryka braci Krongoldów zatrudniała kilkanaście osób i specjalizowała się w produkcji papy i lepiku. Po przejęciu fabryki hitlerowcy nadzór nad produkcją powierzyli przesiedlonemu z Leszna do Ostrowca na początku 1940 roku volksdeutschowi Ludwikowi Krzymińskiemu, którego noszący to samo imię syn należał do ostrowieckich struktur AK. Po wojnie zakład kontynuował działalność znajdując się wtedy pod komunalnym zarządem. Wiadomo, że w 1946 roku Smołopap wytwarzał 35 tysięcy rolek papy i ponad 28 ton lepiku osiągając niezłe wyniki finansowe, co skłoniło żołnierzy z podziemnej organizacji Wolność i Niezawisłość do przypuszczenia ataku na kasę fabryki przy Żabiej. W czasie okupacji większość prawowitych właścicieli z rodziny Krongoldów zginęła. Ustalono, że Chaskiel Krongold przeżył likwidację getta w październiku 1942 roku i trafił do żydowskiego obozu pracy na łąkach Częstocickich, ale wraz z grupą innych więźniów został rozstrzelany w lesie na drodze do Radomia. Jego żona Chaja zginęła w obozie w Treblince, a synowie Nachman i Baruch także trafili do obozów koncentracyjnych i zostali ofiarami holokaustu. Nieznane są okoliczności śmierci drugiego właściciela Smołapu, wiadomo jednak że udało się przeżyć córce Jonasza Krongolda. Fajga Krongold najpierw ukrywała się w polskiej rodzinie korzystając z fałszywych dokumentów wystawionych na nazwisko Felicja Kwiatkowska, a następnie wyjechała do Warszawy i rozpoczęła działalność w antyhitlerowskiej, prawdopodobnie akowskiej konspiracji. Po wyparciu Niemców z Ostrowca Świętokrzyskiego F. Kronogold wróciła do rodzinnego miasta i zamieszkała w domu przy ulicy Sienkiewicza 34 (w czasie okupacji i zaraz po była to ulica Radomska). Na miejscu dowiedziała się że nikt z rodziny nie przeżył wojny, a fabryka braci Kronogoldów ocalała z wojennej pożogi i przeszła pod zarząd komunalny. W marcu 1945 roku członkowie poakowskiej konspiracji (m.in. Ludwik Krzymiński, syn zarządcy Smołopapu z czasów wojny i Kazimierz Markwart) przepuścili atak na mieszkanie Bajgli Kronogold, ponoć w celu odebrania jej listy osób współpracujących z hitlerowcami. W strzelaninie zginęły cztery osoby, w tym sama F. Krongold. Wojnę przeżyła natomiast Ruth Parades [powinno być Pardess] z domu Schwarz, urodzona w 1940 roku wnuczka Chaskiela Krongolda, którą jej matka w 1942 roku wywiozła z ostrowieckiego getta najpierw do Sambora, a następnie do wsi Kliny, gdzie małą Ruth troskliwie się polska rodzina Plewów. Dziewczynka została ochrzczona i otrzymała nowe imię Antonina. Zaraz po wojnie matka tj. Guta Schwarz wróciła po nią, by następnie razem wyjechać do Izraela i zamieszkać w kibucu. Przed rokiem (tj. 2014) Ruth Pades, jako ceniona psycholog towarzyszyła grupie izraelskiej młodzieży, która m.in. odmówiła modlitwę kadisz na ostrowieckim kirkucie. Pamiątką po tej wizycie jest przekazany kustoszowi Muzeum Historyczno-Archeologicznemu rytualny świecznik z dedykacją poświęconą rodzinie Krongoldów.

Źródło: Rejestr tego co było, a nie jest

sobota, 12 stycznia 2019

Makabi

W sierpniu 1931 r. „Przegląd Sportowy” odnotował wizytę ostrowieckiej Makabi w Opatowie, gdzie piłkarze tego żydowskiego klubu ulegli OKS 0:3.

W 1932 roku, już na drugim stawie, pływacy KSZO wybudowali po godzinach pracy lepszą pływalnię. Jej otwarcie odbyło się 19 czerwca 1932 r. Z tej okazji zorganizowano zawody międzyklubowe z udziałem żydowskich klubów sportowych Makabi i Gwiazdy z Ostrowca oraz zawodników niestowarzyszonych. W trakcie zawodów rozegrano dziewięć konkurencji2.

Ziemia Radomska z 5 maja 1932 r., nr 102.
3 maja rozegrano w godzinach popołudniowych mecz KS Strzelec - ŻKS Makabi. Mecz został przerwany przy stanie 1:1, gdyż Makabi kilka minut przed końcem meczu zeszła z boiska.

Ziemia Radomska z 20 maja 1932 r., nr 117
Wyniki „świątecznych zawodów” KSZO II - ŻKS Gwiazda 1:0. Gracze ŻKS tradycyjnie zeszli z boisk przed końcem meczu.

Ziemia Radomska z 20 maja 1932 r., nr 117
22 maja odbył się towarzyski mecz Makabi Wierzbnik - Gwiazda Ostrowiec 4:2. Sędziowali Marciszewski i Zbroja.

Ziemia Radomska z 2 czerwca 1932 r., 123
Odbył się tu mecz PKS Ostrowiec - Makabi Ostrowiec 3:0 (1:0). Bramki strzelili Kostlicha (chyba Kostucha) i Sumera. „Nowo zorganizowana drużyna policyjna okazała się groźnym przeciwnikiem drużyn miejscowych. Zainteresowanie meczem duże, pomimo złej pogody.

Ziemia Radomska z 12 czerwca 1932, nr 132
5 czerwca w niedzielę PKS - ŻKS Gwiazda 5:0, Sumera 3, Pająk 2. Młoda drużyna policyjna wykazuje się nadal jako ambitny zespół.
12 czerwca rewanż

Ziemia Radomska z 15 czerwca 1932, nr 134
W sobotę (11 czerwca) na boisku miejskim został rozegrany mecz pomiędzy KS Strzelec - Gwiazda 1:0

Ziemia Radomska z 15 czerwca 1932, nr 134
W sobotę (11 czerwca) na boisku miejskim został rozegrany mecz pomiędzy KS Strzelec - Gwiazda 1:0

12 czerwca PKS - Makabi 3:2, gra b. ambitna, obie drużyny pracowały na zwycięstwo
Ziemia Radomska z 22 czerwca 1932 r., nr 140

17 czerwca na boisku miejskim odbył się mecz pomiędzy ŻKS Makabi i Tur 2:0.
Ziemia Radomska z 19 sierpnia 1932, nr 188

W bieżącym sezonie piłka nożna rozwinęła się w Ostrowcu z powodu budowy boiska przez Związek Strzelecki i działa 6 klubów. Ostatnio powstał KS Rezerwa i Polska Praca. Efektem wzrostu znaczenia piłki nożnej może być wynik meczu 2 p.p. Leg z Sandomierza ze Strzelcem 2:2.
Gazeta podaje nieoficjalną tabelkę ostrowieckiej gry w piłkę nożną (może to turniej siódemkowy?), uwzględniając w niej dwa walkowery za zejście z boiska klubów Makabi i Gwiazda.

1. PKS 12:4
2. Strzelec 17:4
3. KSZO 8:3
4. Makabi 6:15
5. TUR 3:15
6. Gwiazda 1:15

Przegląd Sportowy z soboty 26 maja1934, nr 42,
KSZO II - Makabi 3:1.

Przegląd Sportowy z 9 czerwca1934, nr 46,
w Ostrowcu mecz Makabi Ostrowiec - KSZO II 2:1

Przegląd Sportowy z 16 czerwca1934 r., nr 48
w meczu o mistrzostwo klasy C KSZO - Makabi 3:1 (chyba KSZO II)

Przegląd Sportowy z 30 czerwca1934, nr 52,
Mecz Unia II - Makabi 3:1.

Przegląd Sportowy z soboty 14 lipca 1934 r. nr 56
o mistrzostwo klasy C Makabi Ostrowiec - Strzelec Opatów 3:0.

Przegląd Sportowy z 4 sierpnia1934, nr 61,
Makabi Ostrowiec -Gwiazda Wierzbnik 6:0

Przegląd Sportowy z 11 sierpnia 1934 r., nr 63
W powtórzonym meczu klasy C Makabi Ostrowiec - Rezerwa 3:1.

Przegląd Sportowy” z 25 sierpnia 1934 r. nr 68,
Makabi pobiła Sokół Tarnobrzeg 4:1.

Przegląd Sportowy z 1 września 1934 r. nr 70.
w meczu drużyn żydowskich Wierzbnik - Makabi 3:5

Przegląd Sportowy z 15 września 1934 r., nr 74.
Turniej piłkarski o mistrzostwo miasta przyniósł w finale zwycięstwo KSZO nad TUR 4:1, bramki Siejko - 2, Artykiewicz 2. W półfinale KSZO wyeliminował Makabi.

Przegląd Sportowy z 22 września 1934 r. nr 76,
Suchedniów: Makabi Ostrowiec-Sarmacja (zespół klasy B) 2:2

Przegląd Sportowy z 13 października 1934, nr 82 sobota
KSZO III - Makabi 7:1.

Przegląd Sportowy z 20 października 1934, nr 84
KSZO-Makabi 1:0, Artykiewicz

Przegląd Sportowy z 10 listopada 1934 r. nr 90
Mistrz Kl. B KSZO II- Makabi 1:1, Hytler Głowacki

„Przegląd Sportowy” z 12 września 1935 r., nr 97.
Dobrze rozwijająca się sekcja piłkarska ŻTGS Makabi po ustąpieniu z prezesostwa p. M. Altermana nie daje o sobie znaku życia.

Ziemia Radomska z 20 maja 1932 r., nr 117
Podczas zawodów ŻKS Makabi na trasie 36 km Ostrowiec-Sienno uzyskano następujące wyniki: M. Najnudel- 1 godz. 10 minut, L. Worcman- 1 godz. 15 minut i Gottlieb 1 godz. 20 minut.

Po 1935 r. nie napotkałem na żadne info odnośnie klubów żydowskich

Informacje na temat Żydoskiego Klubu Sportowego Makabi w Ostrowcu zgromadził i życzliwie udostępnił Waldemar Frańczak.

niedziela, 6 stycznia 2019

Szkic

Szkic wskazujący miejsce pogrzebania pięciu Żydów, w tym dwoje dzieci, którzy zostali zamordowani w kwietniu 1943 r.
w mieszkaniu Józefa Machuli w Kosowicach
Źródło: "Tadeusz Kalita 'Spóźniony' melduje. Okupacja niemiecka i rzeczywistość PRL w donosach agenta UB/SB", opracował Jerzy Mazurek, Warszawa 2018.

Czytaj też post z kwietnia 2017: Mord w Kosowicach