Postacie z Talmudu

źródło: Muzeum Historyczno-Archeologiczne w Ostrowcu Św.

KSZO-Makkabi

Fragment meczu pomiędzy Klubem Sportowym Zakładów Ostrowieckich Ostrowiec Świętokrzyski a Żydowskim Klubem Sportowym Makkabi Kraków, 1937 r.

Fotografia grupowa drużyny Klub Sportowy Zakładów Ostrowieckich Ostrowiec Świętokrzyski

Fotografia grupowa drużyny Żydowski Klub Sportowy Makkabi Kraków

Źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe

Żydowska Samopomoc Społeczna

Żydowska Samopomoc Społeczna (odpowiednik "aryjskiej" Rady Głównej Opiekuńczej) - powołana za przyzwoleniem władz okupacyjnych w maju 1940 i zlikwidowana 29.07.1942 - była organizacją dobrowolnej opieki nad ludnością żydowską w Generalnym Gubernatorstwie. Agendami terenowymi ŻSS były Żydowskie Komitety Opiekuńcze Powiatowe i Miejskie, które działały w poszczególnych gettach. Prezydium ŻSS miało siedzibę w Krakowie, podlegało mu ok. 400 placówek opiekuńczych w gettach. Zebrane dotacje pienieżne, żywność, lekarstwa, odzież trafiały do najbardziej potrzebujących, do kuchni ludowych, zakładów opieki zamkniętej i innych placówek. Przewodniczący Prezydium Michał Weichert, sekretarz generalny Emanuel Ringelblum. [źródło ŻIH]

Ostrowiecka Żydowska Samopomoc Społeczna prowadziła dom starców, szpital, sierociniec oraz tzw. kuchnię ludową. Na czele ŻSS w Ostrowcu stał działacz społeczny Kalman Szajnfarber (zmarł 20 grudnia 1941 r.)

Źródło zdjęć: Yad Vashem Photo Archive 

Dom Rabina

Dom, w którym mieszkał przez 40 lat rabin Jehiel ha-lewi Halsztok, fot. przed II w.ś., [nieistnieje]

Majer Jehiel Halsztok, cadyk i rabin, (1851-1928) 

Reprodukcje: 1. z tygodnika żydowskiego, rok i tytuł nieznany.
                     2. ze zdjęcia zakupionego do Imperial War Museum w Londynie.

Źródło: Żydowski Instytut Historyczny (dzięi M. Pastuszko)

Rzeźbiarz macew

Reb Jona, rzeźbiarz macew, Ostrowiec Św., przed 1939 r.

Źródło: Żydowski Instytut Historyczny (dzięki M. Pastuszko)

Kirkut (V)

Cmentarz żydowski w Ostrowcu Św. przed II wojną światową
[reprodukcja z tygodnika żydowskiego, rok i autor nieznany]

Źródło: Żydowski Instytut Historyczny (wyszukała Monika Pastuszko)

Austrovietz

Obóz pracy dla Żydów na łąkach częstocickich, 1943 [?], autor zdjęcia nieznany

Źródło zdjęcia: zbiory Miejskiego Centrum Kultury w Ostrowcu Św.

Na temat obozu patrz: Monika Pastuszko "Obóz pracy w Ostrowcu. Jedyne znane zdjęcia"
a także przeszukaj ten blog etykietką "obóz pracy".

Ulotka PPS z 1904 r.

Ulotka Polskiej Partii Socjalistycznej informująca o stosunku partii do wystąpień antyżydowskich w Ostrowcu.
Zbiór afiszy i plakatów (1862-1939), vol. 2548.

źródło: "Akta dotyczące Żydów w radomskim Archiwum Państwowym (1815-1950)", oprac. A. Penkalla, Warszawa 1998.

Noech Kampel

Noech Kampel (w środku) urodził się 7 maja 1912 r. w Ostrowcu Św.

Do Argentyny dotarł w 1929 r., w czym pomógł mu starszy brat, przybyły tam wcześniej.

Z czasem dołączyła do nich babcia i jedna z sióstr.

Dzieci Noecha i Chany Frendzel (urodzonej w Warszawie)

- Eduardo i Irene Kampel są głównymi akcjonariuszami i dyrektorami

w Labolatorium Kampel Martian, firmie zajmującej się produkcją, badaniami naukowymi i sprzedażą leków.

Foto - archiwum Irene Kampel w Buenos Aires.

źródło: "Polonia argentyńska", oprac. M. Bryszewska, J. Gmitruk, J. Mazurek, Buenos Aires - Warszawa 2004

Polacy pod krzyżem południa

„Polacy pod krzyżem południa”

red. Jerzy Mazurek

Warszawa 2009

str. 33-39

            Żydzi brazylijscy zawsze podkreślają, że są Żydami polskimi. Świadectwem ich przywiązania do Polski jest istnienie tzw. ziomkostw Żydów polskich z poszczególnych miast i miasteczek. Wydają wspomnienia, piszą wiersze, w których pobrzmiewa niekiedy gorzka, w zależności od doświadczeń osobistych wyniesionych z Polski, nostalgia za ich daleką Ojczyzną. Fanny Elwing (1915-1986) przyjechała do Brazylii, podobnie jak jej przyszły mąż Luiz Goldberg (1910-1987), z Ostrowca Świętokrzyskiego pod koniec lat dwudziestych XX wieku, jako czternastoletnia dziewczynka. Wraz z Luizem zamieszkali w Juiz de Fora w Minas Gerais. W jej wierszach odwołania do polskich korzeni, choć bardzo osobiste i nie zawsze pozytywne, są obecne na każdym kroku (przyp. 7 - „Minha Esperanca”, Sao Paulo, 1983; „Meu Caminho sem Fim, 1984.). W twórczości poetyckiej jej syna, Jacoba Pinheiro Goldberga, znanego psychologa i adwokata, urodzonego w 1933 roku w Brazylii, osobiste doświadczenia ustępują miejsca zaciekawieniu ziemią przodków, choć nie jest to już dominujący motyw jego twórczości. Mimo to Ostrowiec jest miejscem niekiedy magicznym:

NA ILE SIĘ ZNAM I NIE ZNAM

Moja matka, z domu Fanny Elwing,

córka Anny i Arona Elwing,

„Schoichet” z Ostrowca, w Polsce.

Mój ojciec, Ludwik Goldberg,

syn Chany i Alte Goldberg, z Ostrowca.

Kiedy żyli, nigdy nie pomyślałem,

że, tak naprawdę, byli aniołami,

emigrantami z jakiegoś utraconego raju.

Później, kiedy odeszli (wrócili?),

po nocach, pełnych koszmarnych snów,

myślę co bym im powiedział, gdybym

teraz znów ich spotkał?

Może powiedziałbym:

- „To wy, hm...?”

A oni, odpowiedzieliby, jakby nigdy nic:

„Oif'n pripetchok, brent ain faieru”... 

(przyp. 8 - „W piecu pali się ogień” (z jidysz). Wiersz pochodzi z: Jacob Pinheiro Goldberg, „Magia wygnania”, wybór i przekład na język polski Henryka Siewierska, Sao Paulo, 2003.).

          Z tegoż samego Ostrowca wywodzi się także Moszek Niskier (ur. 1915), który tuż po przyjeździe w 1936 roku do Brazylii zaczął pracować jako klientshik, czyli jako handlarz wędrowny. „Towar miał w walizce. Stawiał walizkę na ulicy i głośno krzyczał – opisywała profesję Niskiera w swojej książce Hanna Krall. - Z domów wychodzili klienci. Dawał im na kredyt, a raz w miesiącu zbierał należność – jeden albo dwa cruzeiros. Po innych dzielnicach również krążyli z walizkami polscy Żydzi. Ratalną sprzedaż w Rio zapoczątkowali klaperzy [?] z Opatowa, Ostrowca, Szydłowca, Sandomierza... Każdy miał walizkę, rejon i stałych klientów. Kiedy rezygnował z handlu, odstępował klientelę innemu polskiemu Żydowi” (przyp. 9 – Hanna Krall, „Taniec na cudzym weselu”, Warszawa, 2001.).

           Dzięki ciężkiej pracy Moszek Niskier ukończył studia medyczne w Rio de Janeiro i przez 36 lat, w latach 1950-1986, pracował jako lekarz w Hospital dos Maritimos. W 1984 roku wydał, własnym nakładem, tom wspomnień pod wymownym tytułem De Ostrowiec ao Rio de Janeiro.

Witryna sklepu Berka Niskiera (pierwszy z lewej) w Ostrowcu Świętokrzyskim w latach trzydzistych XX wieku. Obok stoją jego synowie, z których Moszek (w głębi) w toku 1936 wyemigrował do Brazylii, a jego brat Szymon (obok Moszka) został zamordowany w Polsce podczas II wojny światowej. Źródło: z książki Moszka Niskiera "Z Ostrowca do Rio de Janeiro", Rio de Janeiro, 1991.

Kiedy w roku 1936 opuszczałem Polskę, by udać się do Brazylii, sytuacja finansowa mojej rodziny nie była najlepsza. Od roku 1930 narastały nastroje antysemickie. Matka pojechała ze mną do Gdańska, prosząc, bym nie wyjeżdżał. Miałem wtedy 19 lat. Ale byłem zdecydowany osiedlić się w Brazylii. Przede wszystkim z powodu problemów rodzinnych. Mój ojciec był bardzo religijny, ja zaś należałem do grupy postępowców. Mieliśmy wiele wspólnych zainteresowań: dużo czytaliśmy, robiliśmy gazetki, dyskutowaliśmy o polityce. Według mojego ojca to nie mogło iść w parze z religią i oczywiście często się o to kłóciliśmy. W końcu jednak przystał na mój wyjazd, a mocnym argumentem był tu fakt, że osiągnąłem wiek poborowy, on zaś nie chciał, żebym poszedł do wojska. Dla mojego ojca wstąpienie do wojska było równoznaczne z przeistoczeniem się w goja: nie było koszernego jedzenia, nie obchodziło się szabatu. Problem był powszechny; gdy przychodziła pora stawienia się na komisji, wielu żydowskich chłopaków zaczynało się głodzić. Przez trzy miesiące jedli tylko dynie; kto ważył mniej niż 49 kilo, tego odsyłano. W tamtych czasach w Brazylii obowiązywało prawo, w myśl którego emigrować można było tylko na dwa sposoby: jako rolnik lub jako kapitalista. Mój brat, który przebywał tam już od 1927 czy 1928 roku, przysłał mi zaproszenie i pojechałem jako kapitalista, który mógł przywieźć 3 tys. milrejsów. Dnia 8 listopada 1936 przybyłem do Rio. (…)

Moszek Niskier

tłum. Zuzanna Jakubowska

Ogłoszenie

źródło: ostrowiecnr1.pl, zdjęcie dodał kszypas

Wywiad z Bolesławem Siporskim

Bolesław Siporski, urodzony w pobliżu Warszawie w 1921 roku, omawia pracę jako konduktora kolejowego, likwidację getta w Ostrowcu, transporty pociągów do Auschwitz w 1943 roku, przemoc łapanki i selekcje w Birkenau.

Wywiad z Bolesławem Siporskim

Krótka monografia

Ostrowiec, 1903 (źródło: ostrowiecnr1.pl, zdj dodał tatar)

źródło: ostrowiecnr1.pl, zdjęcie dodał kszypas07

Menachem Mendel

Nieznany mężyczna siedzi na nagrobku Menachema Mendla
przed likiwidacją cmentarza, lata 50., fot. autor nieznany

Macewa Menachema Mendla, syna Pinkusa w lapidarium, 1967 r., fot. J. Szandomirski

Żródło zdjęcia drugiego: Żydowski Instytut Historyczny (dzięki Monice Pastuszko)

Ulica Bagno

Getto, ul. Bagno, między kwietniem 1941 a październikiem 1942 r. fot. autor nieznany [ŻIH]

Osiedle na Skarpie, fot. W. Mazan, 2012 r.

Miejsca, z któych zostały zrobione zdjęcia i przybliżone kąty widzenia aparatu (zaznaczone na czerwono)
na planie inwentaryzacyjnym z lat 40. XX w. i na współczesnym zdjęciu lotniczym z geoportal.gov.pl

źródło zdjęcia archiwalnego: Żydowski Instytut Historyczny