Dom Gestapo – przetłumaczone z tłumaczem Google
Awigdor, syn Joela i Frimaty Rubinsteinów, był żonaty z Rajzlą
(Charmatz) Rubinstein. Czworo z ich dziewięciorga dzieci: Jotel, Gala, Rachel i
Ratzel zginęło w Holokauście; pozostałych przy życiu pięcioro dzieci to: Golda,
Ettel, Mordechaj Gempel, Jehoszua Heszel i Aszer Jeremiasz.
Golda wyszła za mąż za Jechiela Weisbroda i po ślubie
przeprowadziła się do Ostrowca. Mieli pięcioro dzieci, wszystkie zginęły w
Holokauście. Jechiel również zginął podczas wojny.
Poniżej fragment książki Akevot Baremetz napisany
przez rabina Chaima Benisza, syna Goldy z drugiego małżeństwa. Fragment
przedstawia historię Jechiela i Aszera, którzy decydują się na ucieczkę z getta
przed kolejnym transportem.
Aszer Jeremiasz Rubinstein, 1945
Rozdział 29: Ucieczka
[str. 176]
Mój wujek, reb Aszer Jeremiasz, kontynuuje swoją historię:
Jak pamiętacie, w niedzielę Tisz B’Av (dziewiąty post Av) hebrajskiego
roku 5704 (1944) została przełożona. Powiedziano nam, że mamy zostać ewakuowani
do Niemiec. Niemcom nie można było ufać. Front rosyjski także zbliżał się do
Ostrowca i nocami w uszach rozbrzmiewały odgłosy bitwy, niczym Mesjaszowy Szofar.
Wiatr niósł ryk rosyjskich armat niczym przepowiednię pocieszenia. Wielu z nas
zdecydowało się na ucieczkę, w tym ja i mój szwagier – Jechiel Wajsbrod, mąż
mojej starszej siostry.
Ettel (siostra Aszera), niech będzie pobłogosławiona długim
życiem, kontynuuje i dodaje: Bardzo wyraźnie pamiętam Jechiela i Aszera Jeremiasza,
którzy przyszli się pożegnać przed ucieczką. Aszer Jeremiasz zacytował mojego
ojca, niech spoczywa w pokoju, jako potwierdzenie ich inicjatywy. Ojciec reb
Awigdor, niech Bóg pomści jego duszę, postąpił podobnie, gdy wybuchła wojna i
uciekł z Łodzi do Ostrowca, pozostawiając w Łodzi połowę dzieci. Uzasadnił to
stwierdzeniem, że Jakub, nasz praojciec, również tak zrobił, jak jest napisane
w Piśmie: „Obóz, który pozostanie, ocaleje”. Oznacza to, że nie należy wkładać
wszystkich jajek do jednego koszyka. Pożegnaliśmy ich ze łzami i modlitwami,
aby Bóg sprawił, że ich podróż zakończyła się pomyślnie, mając nadzieję, że wkrótce
ponownie się zobaczymy.
Reb Aszer Jeremiasz kontynuuje: Przygotowaliśmy
wystarczającą ilość jedzenia na kilka dni i pod osłoną ciemności wraz z kilkoma
przyjaciółmi uciekliśmy z obozu. Gdy maszerowaliśmy w milczeniu, deszcz
przestał padać, a nasze humory się poprawiły. Po raz pierwszy od lat posmakowaliśmy
słodyczy wolności. Lekki wietrzyk rozwiał zmęczenie i napięcie; z całych sił
wdychaliśmy zapach mokrej ziemi i liści brzozy.
„Udało nam się uciec, ale co z resztą obozu?” – zapytał
nagle zmartwiony Jechiel.
Odpowiedziałam: „Czujemy już wolność i dzięki temu czujemy
się bezpieczni, ale wciąż jeszcze potrzebujemy Bożego miłosierdzia”.
Celem było dotarcie do lasu, ukrycie się tam i oczekiwanie
na armię rosyjską. Nie mogliśmy ukrywać się na polach, gdyż był to czas żniw .
Dotarliśmy do lasu i znaleźliśmy inne grupy, które uciekły. Poinformowali nas,
że Rosjanie dotarli do Sandomierza (lub Tzoyzmira jak to nazywali my, Żydzi),
nad brzegami Wisły, około 40 km na południowy wschód od nas, i że powinniśmy
się tam dostać i dać się „schwytać” Rosjanom.
Reb Aszer Jeremiasz zatrzymuje się w tym miejscu, bierze
głęboki oddech i kontynuuje. Był piątek (Szabat Nachamu , szabat po Tisza
B'aw , Parszat Va’Etchanana ). Skończyło się jedzenie, które
przygotowaliśmy i zabraliśmy w niedzielę, więc żywiliśmy się jagodami i
grzybami. Gdy zbliżał się wieczór, powiedziałem, że powinniśmy znaleźć trochę
chleba na szabat i wtedy też moglibyśmy odmówić Kidusz. Pojechaliśmy do
pobliskiej wsi, zapukaliśmy do drzwi i poprosiliśmy o chleb… Wychodząc z wioski
natknęliśmy się na niemiecki patrol. „Ręce do góry!” zawołali. Podnieśliśmy, a
oni nas przeszukali, aby upewnić się, że nie mamy przy sobie broni i nie
jesteśmy partyzantami.
Przesłuchiwali nas żołnierze niemieccy i doszli do wniosku,
że jesteśmy z Ostrowca, gdyż w pobliskich miejscowościach nie było już Żydów, z
wyjątkiem tych w ostrowieckim obozie pracy. Poza tym nie byliśmy pierwszymi,
którzy zostali złapani. Po naradzie postanowiono odesłać nas z powrotem do SS w
Ostrowcu. (Żydzi nie „należeli” do wojska, ale do SS).
Samochodem wojskowym zabrano nas z powrotem do siedziby
Gestapo w Ostrowcu. W piwnicy było małe więzienie, do którego wrzucono nas,
brudnych i przerażonych. Nie mogli nas zabrać z powrotem do obozu pracy, gdyż
był on opuszczony i być może już zniszczony, po przewiezieniu jego mieszkańców
do Auschwitz w czwartek (14 Av 1943, patrz rozdz. 34), a nas ujęto w piątek,
dzień później. Było nas trzynastu młodych mężczyzn. Nie było wśród nich mojego
szwagra Jechiela. Udało mu się uciec, gdy oblegały nas wojska niemieckie.
Nie mogłem spać tej nocy. Przez szpary w drzwiach wpadały
mżawki światła, dzień się zaczynał, gdy usłyszałem zbliżające się kroki.
Przybył oficer SS i zaczął usuwać więźniów z więzienia. Wyprowadzał ich w
grupach po trzy osoby ze skutymi rękami, a następnie prowadził ich na pobliskie
wzgórze, gdzie kazał im wykopać dół, po czym zastrzelił.
I tak to trwało. Trzy na trzy. Ponieważ było nas
trzynaścioro, po zabraniu ostatniej trójki zostałem sam w celi.
Byłem daleko od miejsca zabójstwa, ale wystarczająco blisko,
aby usłyszeć echa oddanych strzałów i ostatnie krzyki. Stałem tam bezradny,
otoczony ciszą śmierci, a łzy bólu i strachu pokrywały moją twarz.
Kiedy kat wrócił z miejsca egzekucji, dowódca zapytał go:
- Czy zabicie kolejnego byłoby zbyt trudne? - wskazał na
mnie.
- Żartujesz? - morderca odpowiedział - Co jest takiego
trudnego w zastrzeleniu Żyda? Mógłbym go nawet rozerwać na strzępy jak psa i to
też nie byłoby trudne!
- Więc weź go! - komendant powiedział.
A Niemiec, ten morderca, złapał mnie za kołnierzyk koszuli i
gestem wskazał w stronę wzgórza, wsiadł na rower i jechał drogą obok mnie, i
tak pojechaliśmy…
Idąc za nim, przed moimi oczami przelatuje całe 16 lat
mojego młodzieńczego życia. W myślach żegnam wszystkich bliskich mi ludzi i
wszystkie moje ambicje. Nagle myślę sobie, że nie będę studiował w jesziwie Sfas
Emes w Jerozolimie – to największa ambicja każdego chasydzkiego polskiego
chłopca. Po namyśle myślę: może lepiej będzie studiować w jesziwie niebios, u
boku wszystkich świętych męczenników, którzy umierali al kidusz Hashem
przez pokolenia. I tak idę, rzeczywistość i wyobraźnia przechodzą przez mój umysł,
aż czuję, że idzie samo moje ciało, a myśli oddzielają się od mojego umysłu i
odpływają…
I nagle słyszę głośne krzyki po niemiecku… i zastanawiam
się, czy słyszy to ciało, czy tylko mój umysł?
Krzyki stają się coraz głośniejsze: „Hej, ty tam! Gdzie go
zabierasz?”
Odwracam głowę i widzę, że głosy dochodzą z budynku gestapo
i są kierowane do jadącego obok mnie na rowerze Niemca.
„Potrzebujemy kolejnego sprzątacza. Już dziś ich wszystkich
wybiłeś, zostaw jednego, zabierz go z powrotem…”
Niemiec zatrzymuje się, zsiada z roweru, ponownie chwyta
mnie za kołnierz koszuli i odwraca w stronę, z której przyjechaliśmy, wsiada z
powrotem na rower i jedzie obok mnie…
I maszeruję z powrotem, nie wiem, czy mam się cieszyć, czy…
myślałem, że znowu spotkam rodziców… myślałem, że będę studiował w jesziwie shel
Maala, jesziwa niebios. Potem ten Niemiec przenosi mnie z powrotem w
okrutną, surową rzeczywistość doliny łez zwanej Ostrowcem, do codziennego
obcowania z aniołem śmierci. Czy to dobrze, czy… czy to się nazywa wbrew
twojej woli życia (Miszna-Pirkei Avot)? Może zostałem na tej ziemi, żeby
dokończyć jakieś zadanie? Nie wiem… i myślę o tym do dziś.
Budynek Gestapo
Tego dnia wezwano mnie do komendanta gestapo. Serce waliło
mi w piersi jak tysiąc młotów. Zbadał mnie od stóp do głów i kazał mi usiąść
naprzeciwko siebie:
- Jak masz na imię? - zapytał autorytatywnym tonem.
- Mojżesz - odpowiedziałem. - Mojżesz Rubenstein.
- Czym się zajmowałeś do dzisiaj?
- Pracowałem w Jaeger i w Zakładach.
- Słuchaj, Mojżeszu. Potrzebujemy tutaj kierownika ds.
konserwacji, który będzie zarządzał budynkiem, będzie odpowiedzialny za
sprzątanie, pilnowanie psów itp. Czy uważasz, że masz do tego kwalifikacje?
- Jawohl, Herr Kommandant. Tak, dowódco - odpowiedziałem.
- Więc przyjmę cię do pracy już teraz. Na poddaszu znajduje
się mały pokój, w którym będziesz mieszkać. Otrzymasz jedzenie z hotelowej
kuchni, rozumiesz?
-Tak, dowódco - odpowiedziałem.
- No cóż, Mojżeszu, nasze spotkanie dobiegło końca -
powiedział.
Wstałem, zasalutowałem mu i wyszedłem tyłem, twarzą do
niego.
Bardzo trudno mi opisać, co czułem. Radość mnie ogarnęła.
Zostałem ocalony od śmierci i otrzymałem schronienie w jaskini lwa. Z
prześladowanego człowieka, którego życie wisiało na włosku, stałem się
legalnym. Nie znałam jeszcze wartości tej legitymizacji, bo wciąż byłam w
szoku. Obawiałem się, że szatan jeszcze nie zastawił na mnie pułapki, ale na
razie wiedziałem, że muszę dziękować Wszechmogącemu Stwórcy. Temu, który z
łaską i życzliwością podtrzymuje życie … Wspomożyciel upadłych … Wybawiciel
uwięzionych.
Jeden z oficerów SS zaprowadził mnie do mojego pokoju na
poddaszu. Stało tam łóżko, stół i mała szafka. Potem oprowadził mnie po
budynku. Pokazał mi, gdzie jest kuchnia, gdzie jest garderoba i szopa na
narzędzia.
Byłem wyczerpany wydarzeniami dnia i chciałem udać się do
swojego pokoju i odpocząć. Minął ponad rok, odkąd ostatni raz spałem na łóżku
lub miałem zacisze własnego pokoju, a teraz, gdy było to w zasięgu ręki,
chciałem to urzeczywistnić, dać odpocząć zmęczonym kościom. Ale oficer SS
powiedział, że budynek „czeka” na mnie. Na miejscu panował kompletny chaos.
Wszędzie leżały niezorganizowane różne przedmioty i narzędzia. Wszystko
wyglądało, jakby zostało po ucieczce, porzucone.
Kilka dni później dowiedziałem się, dlaczego tak się stało.
W ostatnim tygodniu lipca, gdy front rosyjski dotarł do Wisły, Niemcy
rozpoczęli planowanie odwrotu z terenu. Najpierw wysłali wszystkich więźniów
obozu pracy, w tym moje siostry Goldę i Ettel, do Auschwitz (jak się okaże).
Jednocześnie zaczęli pakować swoje rzeczy osobiste i akta z budynku gestapo.
Część z nich została już załadowana na samochody. Ale kilka dni później poczuli
lub zostali poinformowani, że Rosjanie nie planują w tym momencie wkroczenia do
Polski. Okazało się to prawdą. (Zaledwie sześć miesięcy później, w styczniu
1945 r., Rosjanie rozpoczęli wkraczanie do centralnej Polski). Postanowili więc
wrócić do budynku i zamieszkać w nim na nowo.
Ci tchórze wiedzieli, że jeśli wycofają się z tego miejsca,
zostaną powołani do wojska, aby uratować ojczyznę przed rosyjskim najeźdźcą, i
woleli przesiedzieć tu i spędzić czas na łapaniu partyzantów.
Z całych sił rzuciłem się do pracy, dokładnie go wyczyściłem
na trzech piętrach i ustawiłem wszystkie meble i przedmioty na pierwotne
miejsca.
Tej nocy zjadłam przysmaki, o których mój organizm już
zapomniał, i po raz pierwszy spałam w łóżku i na materacu. Mimo to nie mogłem
spać. Wiedziałem, że odtąd rozpoczynam nowy rozdział w swoim życiu, niełatwy
dla młodego mężczyzny w moim wieku.
Następnego dnia moi niemieccy pracodawcy zlecili mi
zaopiekowanie się psami. Na podwórzu stały budy dla psów i miałam je sprzątać,
a także zajmować się samymi psami. Musiałam je kąpać i czesać. To nie były
zwykłe psy, to były gigantyczne, krwiożercze psy, które potrafiły rozerwać
człowieka na strzępy. Byłem przerażony.
Po chwili namysłu wpadłem na pomysł. Poprzedniego wieczoru
Niemcy świętowali swój powrót. Zorganizowali biesiadę, podając różne mięsa i
wiele napojów alkoholowych. Miałem sprzątnąć resztki i umyć naczynia. Zebrałem
całe resztki mięsa w ilości, która wystarczyłaby na wyżywienie całego obozu, i
zaniosłem je psom. Następnego dnia przyniosłam im również mięso (w tym swoją
porcję, bo postanowiłam jeść tylko chleb, warzywa i nabiał, a nie katować się
zbyt dużą ilością ciężkostrawnego jedzenia). I tak psy mnie polubiły. Gdy się
pojawiałem, biegały radośnie w moją stronę. W ciągu kilku dni zdobyłem ich
zaufanie i mogłem również pełnić ten obowiązek. Niemcy byli zdumieni, jak to
możliwe, że psy kochały Żyda.
Psy stały się moimi bliskimi przyjaciółmi. Były to jedyne
żywe stworzenia, które naprawdę mnie kochały. Nie mieli fałszywego, grzecznego
niemieckiego uśmiechu, który zakrywał ich prawdziwą twarz, uśmiechu okropnej
szumowiny ziemskiej bestii. Kiedy byłem samotny, chodziłem do psów i spędzałem
z nimi niezliczone szczęśliwe godziny.
Po kilku dniach powiedziano mi, że niektóre narzędzia w
warsztacie „czekają”, aż je naprawię. Ruszyłem. Była to dziedzina zupełnie mi
nieznana, ale mimo to musiałam spróbować. Nagle obok przeszedł Niemiec, zajrzał
do środka i zobaczył, jak mocuję się z zaciskami. Zapytał:
- Mojżeszu, czym zajmował się twój ojciec?
- Był szewcem - odpowiedziałem szybko.
- Myślę, że twój ojciec był rabinem lub kantorem.
Był miłym Niemcem. Choć reprezentował „człowieka wyższego”,
nadal był zwyczajną osobą i rozumiał wiele rzeczy. Zgłosił się na ochotnika,
aby uczyć mnie szyć byty. W ten sposób zdobyłem minimalne umiejętności w takim
„niechasydzkim” fachu.
Zacząłem przystosowywać się do życia w cieniu
niebezpieczeństwa i śmierci. Nie mając alternatywy, człowiek zmuszony jest
chodzić pomiędzy kroplami deszczu. To postawiło mnie przed wyzwaniami
niepojętymi dla zwykłego człowieka. Musiałem zebrać nadludzkie siły i wyostrzyć
zmysły, aby uniknąć pułapek i dziur na mojej drodze podczas sześciu miesięcy
spędzonych wśród zabójców, których ręce były zalane krwią. Każdego dnia mogłem albo
zyskać życie, albo je stracić.
W ciągu tych kilku miesięcy wielokrotnie czułem, że anioł
śmierci czai się w pobliżu. Pracowałem w warunkach, które wydawały się
beznadziejne i wbrew wszelkim rozsądkom.
Nie potrafię wyjaśnić, gdzie znalazłem te ukryte moce,
których nie byłem świadomy. Jak to zrobiłem. Skąd wiedziałem, kiedy skręcić w
prawo, a kiedy w lewo. Kiedy przejąć inicjatywę a kiedy pozostawić ją
Opatrzności. Nie mam odpowiedzi.
Myślami wracałem do losu zabranych. Kiedy tu siedziałem,
pracując i ciesząc się właściwym odżywianiem, oni gnili w bydlęcych wozach, a
może już zostali zamordowani przez Niemców. Kto dzisiaj byłby w stanie pojąć, w
jakiej bezkompromisowej rzeczywistości przyszło mi żyć?
Rozdział 30: Morderstwo Jechiela
[str. 183]
Zacząłem przyzwyczajać się do narzuconej mi niezależności.
Niezależność może być niewłaściwą definicją. Byłem sam. Nie było do kogo wracać
z pracy, poza czterema gołymi ścianami. Byłem sam i nie miałem żywej duszy, z
którą mógłbym porozmawiać, żadnego partnera ani doradcy w moich zmartwieniach.
Około trzech tygodni później poinformowano mnie, że
poprzedniej nocy do więzienia przywieziono nowych więźniów, kilku chłopaków,
którzy uciekli z obozu i zostali złapani w lesie.
Udałem się w stronę więzienia, pomyślałem, że może mógłbym w
czymś pomóc i ze zdziwieniem spotkałem mojego szwagra Jechiela Weisbroda, z
którym niedawno uciekłem, a który został schwytany i przywieziony tutaj z
gojowskim uciekinierem.
Był bardzo chudy i przez ostatnie tygodnie dziko urosła mu
broda. Jego oczy były przepełnione przerażeniem. Widziałem, że przeżył ciężki
okres ścigany bez jedzenia i schronienia.
Podskoczył z radości, kiedy mnie zobaczył, choć był
zdumiony, widząc mnie na służbie w SS.
Przez te tygodnie, kiedy byliśmy rozdzieleni, myślał, że
zostałem zabity przez armię niemiecką, która schwytała naszą grupę, a teraz
spotykał się ze mną tutaj, ubrany i zorganizowany, z breloczkiem do kluczy, na
którym siedziałem w więzieniu. Jak udało ci się zostać ważną postacią wśród
Niemców? Czy to prawda, czy tylko moja wyobraźnia? Zapytał ze zdumieniem.
Porozmawiamy o tym później, odpowiedziałem i pospieszyłem,
aby przynieść jemu i jego partnerowi porządny posiłek, jakiego nie widział i
nie jadł od dłuższego czasu. Robiąc to, oświadczyłem, że obliczę swoje możliwości
czy uwolnię go z tego więzienia. Być może, tak jak ja, przydzielono mu
stanowisko w budynku? Gdy przyszła noc, byłem spięty i nie mogłem spać,
ponieważ przez głowę przechodziło mi mnóstwo myśli.
Następnego ranka usłyszałem krzyki z więzienia. Pospieszyłem do okna i z przerażeniem zobaczyłem, jak Niemcy wyciągają mojego szwagra i goja z więzienia. Mój szwagier stawiał opór, nie chciał wyjść i krzyczał. Wiedział, dokąd próbują go zabrać i prawdopodobnie wołał o pomoc. Krzyki mogły być skierowane do mnie, bo wczoraj dowiedział się, że pracuje tu jego szwagier, który być może mógłby mu pomóc.
Stałem przygwożdżony do swojego miejsca, zmrożony strachem i
przerażeniem. Znałem swoje ograniczenia, nie byłem kimś wielkim, byłem jedynie
podrzędnym sługą, podczłowiekiem, którego Niemcy potrzebowali w tym konkretnym
czasie. Wytężyłem wzrok i zobaczyłem, jak Niemcy prowadzą ich skutych
kajdankami na pobliskie wzgórze, jakieś 100 metrów od miejsca, w którym stałem
i umieszczają ich na krawędzi dziury. Niemiec strzelił do jednego z nich, nie
wiem którego i wpadł do dziury, ciągnąc za sobą drugiego. Następnie Niemiec
trafił w dołek jeszcze 6-7 razy. Następnie sam zasypał dziurę piaskiem.
Stałem nadal przy oknie, przepełniony smutkiem. Czy zrobiłem
wszystko, co mogłem, żeby go uratować? Dlaczego nie zostawiłam otwartych drzwi
po tym, jak zostawiłam go wczoraj wieczorem? Może miałem jakiś udział w tej
egzekucji. Wspomnienie tego dnia jest jak rana, która się nie goi, a poczucie
winy zostaje we mnie i nie chce odejść aż do tego dnia…
Nie miałam z kim dzielić bólu. Poczułam się samotny w tym
miejscu. Moje siostry Golda i Ettel zostały wysłane do Auschwitz miesiąc
wcześniej i kto wie, co się z nimi stało w tej lwiej jaskini i czy został mi
ktoś na tym świecie. W gettach nikt nie płakał ani nie siedział Sziwie, ani za
rodziców, ani za rodzeństwo. Tego dnia po raz pierwszy płakałam.
Pomimo bólu myślałem też o przyszłości. Być może żyła moja
siostra Gołda i z Bożą pomocą, kiedy już wszyscy wyjdziemy z tego piekła,
będzie jej potrzebne moje świadectwo w sprawie morderstwa jej męża Jechiela,
niech Bóg pomści jego duszę. Dlatego też ze wszystkich sił starałem się
zapamiętać datę morderstwa: czwartek, piąty dzień Elul, 5704 (1944), a
także szczegóły wydarzenia, którego byłem świadkiem.
Po wyzwoleniu naprawdę potrzebowała mojego świadectwa, aby
uwolnić się od jej Agginut (aby uwolnić się od małżeństwa po śmierci
męża) i móc ponownie wyjść za mąż. W obozie dla uchodźców w Landsberg w
Niemczech moje zeznanie wykorzystał rabin Crasna, Rav Hillel Lichtenstein
ZT"L. Zgodnie z tym zeznaniem, Twoja matka, niech spoczywa w pokoju,
została zwolniona ze swojego Agginut. Moje zeznanie: jak również
halachiczne wyjaśnienia tego zezwolenia zostały później wydrukowane w jego
książce: Roni Akara („Śpiewaj, Jałowa”), rozdział 13.
Źródło: Asher
Rubinstein - Jews of Ostrowiec אתר הנצחת יהודי אוסטרובייץ (אוסטרובצה)
%20Blajberg%20on%20wooden%20bridge%20in%20Ostrowiec%20before%20WWII.jpg)
