piątek, 6 listopada 2026

środa, 28 października 2026

Dom Gestapo

Dom Gestapo – przetłumaczone z tłumaczem Google

Awigdor, syn Joela i Frimaty Rubinsteinów, był żonaty z Rajzlą (Charmatz) Rubinstein. Czworo z ich dziewięciorga dzieci: Jotel, Gala, Rachel i Ratzel zginęło w Holokauście; pozostałych przy życiu pięcioro dzieci to: Golda, Ettel, Mordechaj Gempel, Jehoszua Heszel i Aszer Jeremiasz.

Golda wyszła za mąż za Jechiela Weisbroda i po ślubie przeprowadziła się do Ostrowca. Mieli pięcioro dzieci, wszystkie zginęły w Holokauście. Jechiel również zginął podczas wojny.

Poniżej fragment książki Akevot Baremetz napisany przez rabina Chaima Benisza, syna Goldy z drugiego małżeństwa. Fragment przedstawia historię Jechiela i Aszera, którzy decydują się na ucieczkę z getta przed kolejnym transportem.

Aszer Jeremiasz Rubinstein, 1945

Rozdział 29: Ucieczka

[str. 176]

Mój wujek, reb Aszer Jeremiasz, kontynuuje swoją historię: Jak pamiętacie, w niedzielę Tisz B’Av (dziewiąty post Av) hebrajskiego roku 5704 (1944) została przełożona. Powiedziano nam, że mamy zostać ewakuowani do Niemiec. Niemcom nie można było ufać. Front rosyjski także zbliżał się do Ostrowca i nocami w uszach rozbrzmiewały odgłosy bitwy, niczym Mesjaszowy Szofar. Wiatr niósł ryk rosyjskich armat niczym przepowiednię pocieszenia. Wielu z nas zdecydowało się na ucieczkę, w tym ja i mój szwagier – Jechiel Wajsbrod, mąż mojej starszej siostry.

Ettel (siostra Aszera), niech będzie pobłogosławiona długim życiem, kontynuuje i dodaje: Bardzo wyraźnie pamiętam Jechiela i Aszera Jeremiasza, którzy przyszli się pożegnać przed ucieczką. Aszer Jeremiasz zacytował mojego ojca, niech spoczywa w pokoju, jako potwierdzenie ich inicjatywy. Ojciec reb Awigdor, niech Bóg pomści jego duszę, postąpił podobnie, gdy wybuchła wojna i uciekł z Łodzi do Ostrowca, pozostawiając w Łodzi połowę dzieci. Uzasadnił to stwierdzeniem, że Jakub, nasz praojciec, również tak zrobił, jak jest napisane w Piśmie: „Obóz, który pozostanie, ocaleje”. Oznacza to, że nie należy wkładać wszystkich jajek do jednego koszyka. Pożegnaliśmy ich ze łzami i modlitwami, aby Bóg sprawił, że ich podróż zakończyła się pomyślnie, mając nadzieję, że wkrótce ponownie się zobaczymy.

Reb Aszer Jeremiasz kontynuuje: Przygotowaliśmy wystarczającą ilość jedzenia na kilka dni i pod osłoną ciemności wraz z kilkoma przyjaciółmi uciekliśmy z obozu. Gdy maszerowaliśmy w milczeniu, deszcz przestał padać, a nasze humory się poprawiły. Po raz pierwszy od lat posmakowaliśmy słodyczy wolności. Lekki wietrzyk rozwiał zmęczenie i napięcie; z całych sił wdychaliśmy zapach mokrej ziemi i liści brzozy.

„Udało nam się uciec, ale co z resztą obozu?” – zapytał nagle zmartwiony Jechiel.

Odpowiedziałam: „Czujemy już wolność i dzięki temu czujemy się bezpieczni, ale wciąż jeszcze potrzebujemy Bożego miłosierdzia”.

Celem było dotarcie do lasu, ukrycie się tam i oczekiwanie na armię rosyjską. Nie mogliśmy ukrywać się na polach, gdyż był to czas żniw . Dotarliśmy do lasu i znaleźliśmy inne grupy, które uciekły. Poinformowali nas, że Rosjanie dotarli do Sandomierza (lub Tzoyzmira jak to nazywali my, Żydzi), nad brzegami Wisły, około 40 km na południowy wschód od nas, i że powinniśmy się tam dostać i dać się „schwytać” Rosjanom.

Reb Aszer Jeremiasz zatrzymuje się w tym miejscu, bierze głęboki oddech i kontynuuje. Był piątek (Szabat Nachamu , szabat po Tisza B'aw , Parszat Va’Etchanana ). Skończyło się jedzenie, które przygotowaliśmy i zabraliśmy w niedzielę, więc żywiliśmy się jagodami i grzybami. Gdy zbliżał się wieczór, powiedziałem, że powinniśmy znaleźć trochę chleba na szabat i wtedy też moglibyśmy odmówić Kidusz. Pojechaliśmy do pobliskiej wsi, zapukaliśmy do drzwi i poprosiliśmy o chleb… Wychodząc z wioski natknęliśmy się na niemiecki patrol. „Ręce do góry!” zawołali. Podnieśliśmy, a oni nas przeszukali, aby upewnić się, że nie mamy przy sobie broni i nie jesteśmy partyzantami.

Przesłuchiwali nas żołnierze niemieccy i doszli do wniosku, że jesteśmy z Ostrowca, gdyż w pobliskich miejscowościach nie było już Żydów, z wyjątkiem tych w ostrowieckim obozie pracy. Poza tym nie byliśmy pierwszymi, którzy zostali złapani. Po naradzie postanowiono odesłać nas z powrotem do SS w Ostrowcu. (Żydzi nie „należeli” do wojska, ale do SS).

Samochodem wojskowym zabrano nas z powrotem do siedziby Gestapo w Ostrowcu. W piwnicy było małe więzienie, do którego wrzucono nas, brudnych i przerażonych. Nie mogli nas zabrać z powrotem do obozu pracy, gdyż był on opuszczony i być może już zniszczony, po przewiezieniu jego mieszkańców do Auschwitz w czwartek (14 Av 1943, patrz rozdz. 34), a nas ujęto w piątek, dzień później. Było nas trzynastu młodych mężczyzn. Nie było wśród nich mojego szwagra Jechiela. Udało mu się uciec, gdy oblegały nas wojska niemieckie.

Nie mogłem spać tej nocy. Przez szpary w drzwiach wpadały mżawki światła, dzień się zaczynał, gdy usłyszałem zbliżające się kroki. Przybył oficer SS i zaczął usuwać więźniów z więzienia. Wyprowadzał ich w grupach po trzy osoby ze skutymi rękami, a następnie prowadził ich na pobliskie wzgórze, gdzie kazał im wykopać dół, po czym zastrzelił.

I tak to trwało. Trzy na trzy. Ponieważ było nas trzynaścioro, po zabraniu ostatniej trójki zostałem sam w celi.

Byłem daleko od miejsca zabójstwa, ale wystarczająco blisko, aby usłyszeć echa oddanych strzałów i ostatnie krzyki. Stałem tam bezradny, otoczony ciszą śmierci, a łzy bólu i strachu pokrywały moją twarz.

Kiedy kat wrócił z miejsca egzekucji, dowódca zapytał go:

- Czy zabicie kolejnego byłoby zbyt trudne? - wskazał na mnie.

- Żartujesz? - morderca odpowiedział - Co jest takiego trudnego w zastrzeleniu Żyda? Mógłbym go nawet rozerwać na strzępy jak psa i to też nie byłoby trudne!

- Więc weź go! - komendant powiedział.

A Niemiec, ten morderca, złapał mnie za kołnierzyk koszuli i gestem wskazał w stronę wzgórza, wsiadł na rower i jechał drogą obok mnie, i tak pojechaliśmy…

Idąc za nim, przed moimi oczami przelatuje całe 16 lat mojego młodzieńczego życia. W myślach żegnam wszystkich bliskich mi ludzi i wszystkie moje ambicje. Nagle myślę sobie, że nie będę studiował w jesziwie Sfas Emes w Jerozolimie – to największa ambicja każdego chasydzkiego polskiego chłopca. Po namyśle myślę: może lepiej będzie studiować w jesziwie niebios, u boku wszystkich świętych męczenników, którzy umierali al kidusz Hashem przez pokolenia. I tak idę, rzeczywistość i wyobraźnia przechodzą przez mój umysł, aż czuję, że idzie samo moje ciało, a myśli oddzielają się od mojego umysłu i odpływają…

I nagle słyszę głośne krzyki po niemiecku… i zastanawiam się, czy słyszy to ciało, czy tylko mój umysł?

Krzyki stają się coraz głośniejsze: „Hej, ty tam! Gdzie go zabierasz?”

Odwracam głowę i widzę, że głosy dochodzą z budynku gestapo i są kierowane do jadącego obok mnie na rowerze Niemca.

„Potrzebujemy kolejnego sprzątacza. Już dziś ich wszystkich wybiłeś, zostaw jednego, zabierz go z powrotem…”

Niemiec zatrzymuje się, zsiada z roweru, ponownie chwyta mnie za kołnierz koszuli i odwraca w stronę, z której przyjechaliśmy, wsiada z powrotem na rower i jedzie obok mnie…

I maszeruję z powrotem, nie wiem, czy mam się cieszyć, czy… myślałem, że znowu spotkam rodziców… myślałem, że będę studiował w jesziwie shel Maala, jesziwa niebios. Potem ten Niemiec przenosi mnie z powrotem w okrutną, surową rzeczywistość doliny łez zwanej Ostrowcem, do codziennego obcowania z aniołem śmierci. Czy to dobrze, czy… czy to się nazywa wbrew twojej woli życia (Miszna-Pirkei Avot)? Może zostałem na tej ziemi, żeby dokończyć jakieś zadanie? Nie wiem… i myślę o tym do dziś.

Budynek Gestapo

Tego dnia wezwano mnie do komendanta gestapo. Serce waliło mi w piersi jak tysiąc młotów. Zbadał mnie od stóp do głów i kazał mi usiąść naprzeciwko siebie:

- Jak masz na imię? - zapytał autorytatywnym tonem.

- Mojżesz - odpowiedziałem. - Mojżesz Rubenstein.

- Czym się zajmowałeś do dzisiaj?

- Pracowałem w Jaeger i w Zakładach.

- Słuchaj, Mojżeszu. Potrzebujemy tutaj kierownika ds. konserwacji, który będzie zarządzał budynkiem, będzie odpowiedzialny za sprzątanie, pilnowanie psów itp. Czy uważasz, że masz do tego kwalifikacje?

- Jawohl, Herr Kommandant. Tak, dowódco - odpowiedziałem.

- Więc przyjmę cię do pracy już teraz. Na poddaszu znajduje się mały pokój, w którym będziesz mieszkać. Otrzymasz jedzenie z hotelowej kuchni, rozumiesz?

-Tak, dowódco - odpowiedziałem.

- No cóż, Mojżeszu, nasze spotkanie dobiegło końca - powiedział.

Wstałem, zasalutowałem mu i wyszedłem tyłem, twarzą do niego.

Bardzo trudno mi opisać, co czułem. Radość mnie ogarnęła. Zostałem ocalony od śmierci i otrzymałem schronienie w jaskini lwa. Z prześladowanego człowieka, którego życie wisiało na włosku, stałem się legalnym. Nie znałam jeszcze wartości tej legitymizacji, bo wciąż byłam w szoku. Obawiałem się, że szatan jeszcze nie zastawił na mnie pułapki, ale na razie wiedziałem, że muszę dziękować Wszechmogącemu Stwórcy. Temu, który z łaską i życzliwością podtrzymuje życie … Wspomożyciel upadłych … Wybawiciel uwięzionych.

Jeden z oficerów SS zaprowadził mnie do mojego pokoju na poddaszu. Stało tam łóżko, stół i mała szafka. Potem oprowadził mnie po budynku. Pokazał mi, gdzie jest kuchnia, gdzie jest garderoba i szopa na narzędzia.

Byłem wyczerpany wydarzeniami dnia i chciałem udać się do swojego pokoju i odpocząć. Minął ponad rok, odkąd ostatni raz spałem na łóżku lub miałem zacisze własnego pokoju, a teraz, gdy było to w zasięgu ręki, chciałem to urzeczywistnić, dać odpocząć zmęczonym kościom. Ale oficer SS powiedział, że budynek „czeka” na mnie. Na miejscu panował kompletny chaos. Wszędzie leżały niezorganizowane różne przedmioty i narzędzia. Wszystko wyglądało, jakby zostało po ucieczce, porzucone.

Kilka dni później dowiedziałem się, dlaczego tak się stało. W ostatnim tygodniu lipca, gdy front rosyjski dotarł do Wisły, Niemcy rozpoczęli planowanie odwrotu z terenu. Najpierw wysłali wszystkich więźniów obozu pracy, w tym moje siostry Goldę i Ettel, do Auschwitz (jak się okaże). Jednocześnie zaczęli pakować swoje rzeczy osobiste i akta z budynku gestapo. Część z nich została już załadowana na samochody. Ale kilka dni później poczuli lub zostali poinformowani, że Rosjanie nie planują w tym momencie wkroczenia do Polski. Okazało się to prawdą. (Zaledwie sześć miesięcy później, w styczniu 1945 r., Rosjanie rozpoczęli wkraczanie do centralnej Polski). Postanowili więc wrócić do budynku i zamieszkać w nim na nowo.

Ci tchórze wiedzieli, że jeśli wycofają się z tego miejsca, zostaną powołani do wojska, aby uratować ojczyznę przed rosyjskim najeźdźcą, i woleli przesiedzieć tu i spędzić czas na łapaniu partyzantów.

Z całych sił rzuciłem się do pracy, dokładnie go wyczyściłem na trzech piętrach i ustawiłem wszystkie meble i przedmioty na pierwotne miejsca.

Tej nocy zjadłam przysmaki, o których mój organizm już zapomniał, i po raz pierwszy spałam w łóżku i na materacu. Mimo to nie mogłem spać. Wiedziałem, że odtąd rozpoczynam nowy rozdział w swoim życiu, niełatwy dla młodego mężczyzny w moim wieku.

Następnego dnia moi niemieccy pracodawcy zlecili mi zaopiekowanie się psami. Na podwórzu stały budy dla psów i miałam je sprzątać, a także zajmować się samymi psami. Musiałam je kąpać i czesać. To nie były zwykłe psy, to były gigantyczne, krwiożercze psy, które potrafiły rozerwać człowieka na strzępy. Byłem przerażony.

Po chwili namysłu wpadłem na pomysł. Poprzedniego wieczoru Niemcy świętowali swój powrót. Zorganizowali biesiadę, podając różne mięsa i wiele napojów alkoholowych. Miałem sprzątnąć resztki i umyć naczynia. Zebrałem całe resztki mięsa w ilości, która wystarczyłaby na wyżywienie całego obozu, i zaniosłem je psom. Następnego dnia przyniosłam im również mięso (w tym swoją porcję, bo postanowiłam jeść tylko chleb, warzywa i nabiał, a nie katować się zbyt dużą ilością ciężkostrawnego jedzenia). I tak psy mnie polubiły. Gdy się pojawiałem, biegały radośnie w moją stronę. W ciągu kilku dni zdobyłem ich zaufanie i mogłem również pełnić ten obowiązek. Niemcy byli zdumieni, jak to możliwe, że psy kochały Żyda.

Psy stały się moimi bliskimi przyjaciółmi. Były to jedyne żywe stworzenia, które naprawdę mnie kochały. Nie mieli fałszywego, grzecznego niemieckiego uśmiechu, który zakrywał ich prawdziwą twarz, uśmiechu okropnej szumowiny ziemskiej bestii. Kiedy byłem samotny, chodziłem do psów i spędzałem z nimi niezliczone szczęśliwe godziny.

Po kilku dniach powiedziano mi, że niektóre narzędzia w warsztacie „czekają”, aż je naprawię. Ruszyłem. Była to dziedzina zupełnie mi nieznana, ale mimo to musiałam spróbować. Nagle obok przeszedł Niemiec, zajrzał do środka i zobaczył, jak mocuję się z zaciskami. Zapytał:

- Mojżeszu, czym zajmował się twój ojciec?

- Był szewcem - odpowiedziałem szybko.

- Myślę, że twój ojciec był rabinem lub kantorem.

Był miłym Niemcem. Choć reprezentował „człowieka wyższego”, nadal był zwyczajną osobą i rozumiał wiele rzeczy. Zgłosił się na ochotnika, aby uczyć mnie szyć byty. W ten sposób zdobyłem minimalne umiejętności w takim „niechasydzkim” fachu.

Zacząłem przystosowywać się do życia w cieniu niebezpieczeństwa i śmierci. Nie mając alternatywy, człowiek zmuszony jest chodzić pomiędzy kroplami deszczu. To postawiło mnie przed wyzwaniami niepojętymi dla zwykłego człowieka. Musiałem zebrać nadludzkie siły i wyostrzyć zmysły, aby uniknąć pułapek i dziur na mojej drodze podczas sześciu miesięcy spędzonych wśród zabójców, których ręce były zalane krwią. Każdego dnia mogłem albo zyskać życie, albo je stracić.

W ciągu tych kilku miesięcy wielokrotnie czułem, że anioł śmierci czai się w pobliżu. Pracowałem w warunkach, które wydawały się beznadziejne i wbrew wszelkim rozsądkom.

Nie potrafię wyjaśnić, gdzie znalazłem te ukryte moce, których nie byłem świadomy. Jak to zrobiłem. Skąd wiedziałem, kiedy skręcić w prawo, a kiedy w lewo. Kiedy przejąć inicjatywę a kiedy pozostawić ją Opatrzności. Nie mam odpowiedzi.

Myślami wracałem do losu zabranych. Kiedy tu siedziałem, pracując i ciesząc się właściwym odżywianiem, oni gnili w bydlęcych wozach, a może już zostali zamordowani przez Niemców. Kto dzisiaj byłby w stanie pojąć, w jakiej bezkompromisowej rzeczywistości przyszło mi żyć?

Rozdział 30: Morderstwo Jechiela

[str. 183]

Zacząłem przyzwyczajać się do narzuconej mi niezależności. Niezależność może być niewłaściwą definicją. Byłem sam. Nie było do kogo wracać z pracy, poza czterema gołymi ścianami. Byłem sam i nie miałem żywej duszy, z którą mógłbym porozmawiać, żadnego partnera ani doradcy w moich zmartwieniach.

Około trzech tygodni później poinformowano mnie, że poprzedniej nocy do więzienia przywieziono nowych więźniów, kilku chłopaków, którzy uciekli z obozu i zostali złapani w lesie.

Udałem się w stronę więzienia, pomyślałem, że może mógłbym w czymś pomóc i ze zdziwieniem spotkałem mojego szwagra Jechiela Weisbroda, z którym niedawno uciekłem, a który został schwytany i przywieziony tutaj z gojowskim uciekinierem.

Był bardzo chudy i przez ostatnie tygodnie dziko urosła mu broda. Jego oczy były przepełnione przerażeniem. Widziałem, że przeżył ciężki okres ścigany bez jedzenia i schronienia.

Podskoczył z radości, kiedy mnie zobaczył, choć był zdumiony, widząc mnie na służbie w SS.

Przez te tygodnie, kiedy byliśmy rozdzieleni, myślał, że zostałem zabity przez armię niemiecką, która schwytała naszą grupę, a teraz spotykał się ze mną tutaj, ubrany i zorganizowany, z breloczkiem do kluczy, na którym siedziałem w więzieniu. Jak udało ci się zostać ważną postacią wśród Niemców? Czy to prawda, czy tylko moja wyobraźnia? Zapytał ze zdumieniem.

Porozmawiamy o tym później, odpowiedziałem i pospieszyłem, aby przynieść jemu i jego partnerowi porządny posiłek, jakiego nie widział i nie jadł od dłuższego czasu. Robiąc to, oświadczyłem, że obliczę swoje możliwości czy uwolnię go z tego więzienia. Być może, tak jak ja, przydzielono mu stanowisko w budynku? Gdy przyszła noc, byłem spięty i nie mogłem spać, ponieważ przez głowę przechodziło mi mnóstwo myśli.

Następnego ranka usłyszałem krzyki z więzienia. Pospieszyłem do okna i z przerażeniem zobaczyłem, jak Niemcy wyciągają mojego szwagra i goja z więzienia. Mój szwagier stawiał opór, nie chciał wyjść i krzyczał. Wiedział, dokąd próbują go zabrać i prawdopodobnie wołał o pomoc. Krzyki mogły być skierowane do mnie, bo wczoraj dowiedział się, że pracuje tu jego szwagier, który być może mógłby mu pomóc.

Stałem przygwożdżony do swojego miejsca, zmrożony strachem i przerażeniem. Znałem swoje ograniczenia, nie byłem kimś wielkim, byłem jedynie podrzędnym sługą, podczłowiekiem, którego Niemcy potrzebowali w tym konkretnym czasie. Wytężyłem wzrok i zobaczyłem, jak Niemcy prowadzą ich skutych kajdankami na pobliskie wzgórze, jakieś 100 metrów od miejsca, w którym stałem i umieszczają ich na krawędzi dziury. Niemiec strzelił do jednego z nich, nie wiem którego i wpadł do dziury, ciągnąc za sobą drugiego. Następnie Niemiec trafił w dołek jeszcze 6-7 razy. Następnie sam zasypał dziurę piaskiem.

Stałem nadal przy oknie, przepełniony smutkiem. Czy zrobiłem wszystko, co mogłem, żeby go uratować? Dlaczego nie zostawiłam otwartych drzwi po tym, jak zostawiłam go wczoraj wieczorem? Może miałem jakiś udział w tej egzekucji. Wspomnienie tego dnia jest jak rana, która się nie goi, a poczucie winy zostaje we mnie i nie chce odejść aż do tego dnia…

Nie miałam z kim dzielić bólu. Poczułam się samotny w tym miejscu. Moje siostry Golda i Ettel zostały wysłane do Auschwitz miesiąc wcześniej i kto wie, co się z nimi stało w tej lwiej jaskini i czy został mi ktoś na tym świecie. W gettach nikt nie płakał ani nie siedział Sziwie, ani za rodziców, ani za rodzeństwo. Tego dnia po raz pierwszy płakałam.

Pomimo bólu myślałem też o przyszłości. Być może żyła moja siostra Gołda i z Bożą pomocą, kiedy już wszyscy wyjdziemy z tego piekła, będzie jej potrzebne moje świadectwo w sprawie morderstwa jej męża Jechiela, niech Bóg pomści jego duszę. Dlatego też ze wszystkich sił starałem się zapamiętać datę morderstwa: czwartek, piąty dzień Elul, 5704 (1944), a także szczegóły wydarzenia, którego byłem świadkiem.

Po wyzwoleniu naprawdę potrzebowała mojego świadectwa, aby uwolnić się od jej Agginut (aby uwolnić się od małżeństwa po śmierci męża) i móc ponownie wyjść za mąż. W obozie dla uchodźców w Landsberg w Niemczech moje zeznanie wykorzystał rabin Crasna, Rav Hillel Lichtenstein ZT"L. Zgodnie z tym zeznaniem, Twoja matka, niech spoczywa w pokoju, została zwolniona ze swojego Agginut. Moje zeznanie: jak również halachiczne wyjaśnienia tego zezwolenia zostały później wydrukowane w jego książce: Roni Akara („Śpiewaj, Jałowa”), rozdział 13.

Źródło: Asher Rubinstein - Jews of Ostrowiec אתר הנצחת יהודי אוסטרובייץ (אוסטרובצה)

sobota, 24 października 2026

Pieczątki

piątek, 23 października 2026

Ostrowiec roku 1860

"Walczymy o Stal", 29 maja 1987r.

środa, 21 października 2026

Na łódce

Dzięki uprzejmości Ewy Ogłozy

czwartek, 1 października 2026

Wołanie zza grobów

poniedziałek, 28 września 2026

Sefer Zikhron Szmuel

Kompletny, trzytomowy zestaw dzieła "Sefer Zikhron Szmuel" – klasycznego chasydzkiego komentarza do Tory autorstwa rabina Szmuela Szmarjahu, pełniącego funkcję "Aw Bet Din" (przewodniczącego sądu rabinackiego) w Ostrowcu. Dzieło to wydano w Jerozolimie pod koniec lat 40. XX wieku, w okresie Mandatu Brytyjskiego. Wydawcą był rabin Jehuda Arje Lejb Heine, wnuk słynnego cadyka z Góry Kalwarii (Gerrer Rebbe), znanego jako "Sfat Emet". Do zestawu dołączono rzadkie, oryginalne wkładki wydawnicze autorstwa rabina Heinego – w tym jedną opatrzoną jego odręcznym podpisem – co stanowi wyjątkowy element podnoszący wartość historyczną i kompletność wydania. Publikacja składa się z trzech tomów omawiających Torę zgodnie z metodą "Pardes" i zawiera również komentarze do Talmudu.

Rabin Szmuel Szmarjahu z Ostrowca należał do grona wybitnych polskich uczonych chasydzkich i był uczniem zarówno Magida z Kozienic, jak i Widzącego z Lublina ("Chozeh" z Lublina). "Zikhron Szmuel" zyskało uznanie jako istotne dzieło chasydzkiej egzegezy Tory.

Źródło: ebay

piątek, 18 września 2026

Word Column

Źródło: jacpo.pl

Jacek Podsiadło
Word Column

Translated by Alissa Valles

Her photo's faded.
A shade's shade shaded. 
A girl's radiance              
seeking a focus. 
Serious Bela
finds just the right rhyme 
both for Israel 
and for Palestine. 
Won't show her poems
to a living soul.
But they do enhance 
my self-confidence,  
because having lost 
parents (in Auschwitz),
brother (in Warsaw),
she wanted to live 
for them and invest
her poems with fire:  
where it dies down, or
where it flames higher. 
Where life's exchange rate
plummets to zero, 
life itself will set  
its own worth at naught: 
a seat left empty, 
a vain sacrifice.  
There, too, poetry
would fetch a good price -  
ghetto currency,
almost insurance:
poor, no doubt, and blind,
but the only kind. 
A poem some boy
would give to a girl. 
Leociak writes in
Street Biographies
that even if, There,
people were hungry,
unrelentingly
tortured by hunger, 
that it had in it 
a hunger for print.
Cervantes. Tolstoy
and "Resurrection".
And Tuwim's "Flowers"         
smuggled in somehow
from the Aryan side.
Hunger for all things,
bottomless cravings,
gave them sleepless nights; 
if it was hopeless,
maybe it hurt less
when you knew a piece
of Bialik by heart?
Kirman, Szajewicz,
and Katzenelson
even There and Then
trusted in poems.
Sutzkever. Szlengel. 
Like the game "Jenga"  
where I'm bereaving 
a words of its weight.
Throughout nights of hell
all Grey Owl's beavers  
flocked to Czerniaków. 
Grey Owl? Rings a bell.
Brightness has sounded. 
What kind of transport?
Desolate, crowded,
all over the globe
not just the ghetto. 
Kielce dialect
known from my childhood:  
double-dealing, dark, 
a speech made of tar: 
whatever y'all do, 
you're for the slaughter!
In swollen heads, thoughts
spin; words rattle in 
living skeletons: 
send the kids somewhere,
hide your wedding ring,
the honey's paid for,
I cut out the stamps. 
"Three are on my side,"
"Lejbuś, remember,
stay out of the camps!"
The boys from the ŻOB
torn from their workshops,
Lejb, Cwi and Abuś, 
look for a safe way
to take to their graves
a full brace of Krauts
and nasty Fritzes  
who're snarling nearby.
The Black Maccabees.
Die, sons of bitches.
The wine of battle
goes straight to addled   
brains; at Bałka's home
someone's trying on
her little dresses
and her only shawl. 
The heart of a girl
measures a desert
by even portions,
day-to-day measures. 
She's at the station.
Farewell, Kamienna.
When the world crumbles
the mast starts to sway. 
A Kielce kibbutz
teaches the young folks
to live and preserve
a splinter of hope. 
This Jewish misrule
asks for the cudgel.
These days Kielce is      
only for Christians. 
And even Hitler
failed to fix the Yids.
At Planty Seven          
a crowd assembles
to cure Jews of wounds 
and of misfortune
with fist and bludgeon.
By fire and by sword. 
In the Polish crowd
on the cobblestones
my hundred Mothers,   
Polish to the bones. 
Work by Joanna
Tokarska-Bakir
presents this type too, 
no one knows better
than I think I do
how blind and het up
the pride of Poles gets,
the heights they fall from
to the Holy Cross; 
those Holy-Cross folk 
get very pissed off
when the Jews can eat
fancy-ass dinners
and they've got tinned meat,
what Kielce housewives
can get like when riled
by their priest's advice,
by small-minded faith,
by stale verities, 
by their own dire straights,
how one practices
her role, trying on 
a shawl that belonged
to a Jewish girl
as if she's fitting 
a halo; a vein
in her forehead swells.
How she can convince 
herself just by yells
that she wore the shawl 
in a state of grace.      
Mommy dear. Mama.
These holy icons
contradict their frames. 
And so many times
I've heard the question
about the world's scorn,
where it all came from. 
So years have worn on,
meager and ugly.
Now more than thirty. 
In Bela Gertner's 
native town, after
the abject circus 
of school, we'd often
go to the Jewish
graveyard, feeling free
to "fuck it all up"
as much as we pleased            
and round a bonfire
we'd grind sparks from flame
before it all charred,
we'd curse like stevedores 
to the N-th degree,
play fly to the moon,
drink booze, eat and smoke,
we'd belt out "Long live...,"
take it on the cheek
and get a skinful,
spit, not give a shit
about work or school. 
We went for a leak
by crooked gravestones. 
I'll start from the end.
I'll survive Father, 
survive my brother. 
Again years will pass. 
Again thirty years.
Ostrowiec now has  
a memorial. 
Rubin Katz recalls
he had a passion 
for little Bela
and this confession
boosts my confidence. 
I'll try to begin.
All over again. 
Words have a meaning.
I take it on faith. 
That she was short
I know from the lab's
forensic report. 
Sometimes from ashes
something pale glitters.
A piece of jewelry?    
Maybe some Meissen?
Threading and letters.
Finished sentences
sewed into volumes
like dreams in quickly
thrown-together Homes. 
Poem, word-Golem,
now all but over.
The teeth knocked clean out.
The skull all bashed in.
Entire death squadrons 
taken straight from life. 
The stamps all cut out.
The honey paid for.

In the crowded and sorrowful ghetto
the little Jews lived their drab lives...
Rachela Ofenberg, “Displacement” (a poem by an eleven-year-old girl preserved in the Ringelblum Archive)

Her brother Abek Gertner was one of the fearless fighters who fell in the Warsaw Ghetto Uprising. Bela [...] loves to write and rhyme, but is too shy to show her work. [...] I have etched in my memory a few lines she was trying to rhyme [...] in Polish, about memory books and the paper gravestones erected more and more in memory of those murdered in the Holocaust. They went like this: "Mountains of words are too slight a thing to testify to a murdered child, killed in all its innocence, and writing memory books won't immortalize the Jews who burned in the ovens [...] Only words and letters remain, blossoming in the ashes in the shape of volumes of poetry."
That beautiful girl was very talented.
Rafael Blumenfeld, Kibbutz Ikhud ha-Naor-ha-Tsiyoni - Akiva in Kielce before and after the Pogrom.

... camp number A-16910, crushed skull, No.1 and No.2 teeth knocked out on the upper right-hand side.
Postmortem examination file for Bajla Gertner, July 5, 1946

...a Jewish girl of about sixteen ran out of the cell, and one Polish Army officer began to beat her. When the said Jewish girl passed out, civilians lifted the soldier up on their shoulders, raising cries of "Long live".
Interrogation file of witness Józef Białkowski in the WUBP in Kielce, July 5, 1946.

There a young woman, perhaps seventeen, was lying on the ground flat on her back, blood flowing from her nose. [...] some man from that group went up to the supine young woman and began stepping on her head with the heel of his boot in the area of the temple, which made blood flow from her ear.
Interrogation file of witness Stanisław Adamczyk by the prosecutor of the Branch Commission for the Prosecution of Crimes against the Polish People in Kielce, August 13, 2001.

Give me that scarf off your head, Miss, an acquaintance of Salomonowiczowa shouts, when she is being led from a cage to the transport, whatever y'all do, your're going to die. The poor woman went bareheaded into the icy weather, into the death car.
Testimony of Celina Grünszpan about the liquidation of the Sandomierz Ghetto in January 1943.

My former landlady on Zamkowa Street refused to let me spend a night, she only told me that she'd made out very well, because when the Jews were led to the cars, she asked a Ukrainian guard to get her the shawl off one of the Jewish women, and he had torn the shawl off for her.
Diary of Hinda Malachi of Ostrowiec nad Kamienną, fragment related to her stay in Ćmielów at the end of 1942.

A big pot on the gas ring. Mother lights the flame [...] We have no vegetables, noodles or potatoes. Not a grain of porridge. In spite of this, it seems to mother that she is making dinner.
Sonia Landau (Krystyna Żywulska), Pusta Woda („Empty Water”).

Doctor Szwajgier rescued children before she perished in Treblinka: she gave them morphine and the children died in hospital beds. (Once, toward the end of July, Inka came back from the hospital and didn't find her mother at home. Only a hastily written note: the stamps all cut out, the honey paid for).
Anka Grupińska, „Reading a List”.

Baila (Bela, Bałka) Gertner from Ostrowiec nad Kamienną was sent to Auschwitz at fourteen. She survived, but her parents perished. Her older brother Aba Gertner fell in the Warsaw Ghetto Uprising. After the war, the orphaned girl was invited to the kibbutz in Kielce by Rafael Blumenfeld. His recollections are the only source of information on Baila’s youthful writings: “She loves to write and rhyme, but she’s too shy to show her poems. (…) A few verses she was trying to rhyme in Polish stuck in my mind, about memory books and the paper gravestones that are being erected to those murdered in the Holocaust. The lines went like this: “Mountains of words – too slight a thing to testify to a murdered child, an innocent victim, and writing memory books won’t immortalize the Jews who were burnt in the ovens (…). All that remains are words and letters blooming in the ashes, volumes of poetry books.”

My poem contains more words of others than the words in quotations. Quotations from poetry written in the ghetto and documents connected to the Kielce pogrom attached themselves to the poem, some of them against all logic. I wouldn’t have put the phrase “Long live” into the mouths of boys getting drunk in the Jewish cemetery if it hadn’t been for a fragment of testimony probably describing Baila’s death, given by Józef Białkowski to the WUBP in Kielce the day after the pogrom: “A Jewish girl of about sixteen ran from the cell, and a Polish army soldier began to beat her. After the girl fainted, civilians carried the soldier on their shoulders, shouting Long live“. I wouldn’t have thought of Baila’s shawl if it hadn’t been for other shawls – like the one memorialized in the testimony of Celina Grünszpan of Sandomierz: “Give me that shawl you have on your head, Miss, shouts a woman I know to Salomonowiczowa as they move her from the jail to the transport, you’re going to your death anyway. The poor woman goes bareheaded in the freezing weather, into the death car,” and the shawl from the diary of Hinda Malachi of Ostrowiec (which Barbara Engelking made available to me) who was in hiding in Ćmielów: “My former landlady on Zamkowa Street wouldn’t take me in for the night, she just told me she had done well, because when the Jews were taken to the train cars, she’d asked a Ukrainian for one of the Jewish women’s shawls and he had got it for her.”

The rhythm was suggested to me by a note in Anka Grupińska’s “Reading a List” devoted to Adina Blady-Szwajgier, “Inka,” a courier for ŻOB and a doctor at the hospital on the Umschlagplatz: “Doctor Szwajgier rescued children from death in Treblinka: she gave them morphine and the children died in hospital beds. (Once, toward the end of July, Inka came back from the hospital and found her mother gone. Only a hastily written note: stamps cut out, honey paid for).”

Jacek Podsiadło (translated by Alissa Valles)

środa, 16 września 2026

Museen und Sammlungen

Strona 1

DYSTRYKT RADOM
Powiat: Opatów

A. Muzea i zbiory

MIEJSCOWOŚĆ: Ostrowiec, ul. Górska nr 3
NAZWA: Muzeum Towarzystwa Krajoznawczego

Charakter: prywatny
Rok założenia: 1926
Wielkość: ok. 2800 eksponatów
Czy zbiory są obecnie dostępne?: nie
Nazwisko i adres kierownika?: [brak wpisu]

a) Ostatni kierownik: Żakowska Maria, Ostrowiec

Liczba i rodzaj pracowników: [brak wpisu]
Rodzaj zbiorów:

Rozwinięte dziedziny: archeologia, etnografia, geologia, przemysł ciężki.

Strona 2

a) Czy do zbiorów jest dołączona biblioteka?: tak
b) Czy zbiory są prawidłowo uporządkowane, zinwentaryzowane i skatalogowane?: nie

Utrzymanie zbiorów: [brak wpisu]
Stan zbiorów:

Tekst kwestionariusza: Krótki opis rozwoju od września 1939 r. Należy w szczególności wskazać, w jakim stopniu zbiory zostały zachowane, uszkodzone lub zniszczone, a także przez jakie instytucje i w jaki sposób rozporządzano zbiorami lub ich częściami.
Wpis maszynowy: Muzeum znajdowało się dawniej na I piętrze domu przy ul. Górskiej nr 3 i mieściło się w 6 salach. Powiernik (Treuhänder) domu, który należał do Żyda, nakazał przenieść eksponaty do piwnicy, gdzie znajdują się do dzisiaj. Trwają negocjacje w celu ponownego umieszczenia eksponatów w odpowiednich pomieszczeniach.

Źródło: Archiwum Państwowe w Radomiu (podaję za wpisem na FB Pałacu Wielopolskich w Częstocicach)